ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣΥΝΕΔΡΙΟY

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ  JACQUES DERRIDA

24-26.01.2013

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΓΑΛΛΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΛΛΑΔΟΣ

Η ομιλία «Από το δίκαιο στη δικαιοσύνη»Dudroit à la justice» στο Cardozo Law School της Νέας Υόρκης τo 1989 σηματοδότησε την αφετηρία μιας περισσότερο ρητής ενασχόλησης του Ζακ Ντερριντά με ηθικά και πολιτικά ζητήματα. Μέχρι τότε, η κυριότερη ίσως κριτική που απευθυνόταν στην αποδόμηση ήταν ότι αποτελούσε μορφή ενός βάναυσου μηδενιστικού κειμενικού ελεύθερου παιχνιδιού, το οποίο απειλούσε να υποσκάψει ανεπανόρθωτα τον ορθολογισμό, τη γνώση, την ηθική, τα δυτικά αξιολογικά συστήματα συμπεριλαμβανομένου και των δημοκρατικών αξιών εν γένει. Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο Ντερριντά προβαίνει σε ένα διαχωρισμό ανάμεσα στη δικαιοσύνη και το δίκαιο ή το νόμο. Οι νόμοι (π.χ. οι νόμοι του κράτους) είναι ιστορικά θεσμοθετημένοι, δηλαδή αποτελούν ιστορικές κατασκευές που ως τέτοιες υπόκεινται σε αλλαγή, βελτίωση ή και κατάργηση. Με άλλα λόγια, οι νόμοι είναι αποδομήσιμοι. Όχι όμως η δικαιοσύνη. Διότι η δικαιοσύνη είναι αυτή που αποδομεί το νόμο ή δυνάμει της οποίας ο νόμος μπορεί να αποδομηθεί. Όταν ζητάμε την κατάργηση ενός νόμου επειδή τον θεωρούμε άδικο, αυτό το κάνουμε στο όνομα της δικαιοσύνης. Μιας δικαιοσύνης που, όμως, είναι εσαεί υπό έλευση διότι, ενάντια σε διάφορες πολιτικές θεολογίες, δεν μπορεί ποτέ να συμπέσει με τους εκάστοτε νόμους. Με τον ίδιο τρόπο που η ιδέα της «ελευσόμενης δημοκρατίας» («démocratie à venir») στη μορφή της άπειρης χειραφετικής υπόσχεσης δεν μπορεί παρά να αντιδιαστέλλεται εσαεί από τις καθορισμένες, αναγκαίες αλλά αναγκαστικά ασύμφωνες προς αυτή μορφές δημοκρατίας (συμπεριλαμβανομένων της τωρινής έννοιας και των καθορισμένων σήμερα κατηγορημάτων της) που οφείλουν να αναμετρηθούν με αυτήν την υπόσχεση (Φαντάσματα του Μαρξ, 1993).

Σε συνέχεια της ενασχόλησής του με την έννοια της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας, ο Ντερριντά ενεπλάκη κριτικά με έννοιες όπως, φιλία, δώρο, φιλοξενία, κοσμοπολιτισμός, κυριαρχία,μαρτυρία ή συγχώρηση, έννοιες τις οποίες συνήθιζε να ανασύρει από το πεδίο που περιέγραφε ως ευρωπαϊκή ή ελληνο-ρωμαιο-αβραμιαία «κληρονομιά», προκειμένου να αναφερθεί κριτικά σε συγκεκριμένα πολιτικοκοινωνικά πλαίσια. Μέσω μιας ανάλυσης που ήταν ταυτόχρονα ιστορική, εννοιολογική, και διερευνητική των πλαισίων συγκρότησης της υπό εξέτασης έννοιας, ο Ντερριντά απέβλεπε στην εξαγωγή της λογικής δομής της έννοιας, πράγμα που συνήθως τον έφερνε αντιμέτωπο με «μη αποφασίσιμες δυαδικότητες» ή, πιο απλά, με μια αντιφατική διπλή προσταγή. Παραδείγματος χάριν, στο Περί φιλοξενίας (1997), η συγγραφή του οποίου υποκινείται από την αυξανόμενη εχθρότητα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων προς τους μετανάστες, ο Ντερριντά δείχνει ότι η λογική της έννοιας της φιλοξενίας διέπεται από μια αντινομία. Αφενός, η «αληθινή», «απόλυτη» φιλοξενία επιτάσσει την άνευ όρων δεξίωση του άλλου, όποιος κι αν είναι αυτός, δηλαδή την παροχή φιλοξενίας στον ξένο χωρίς προϋποθέσεις, περιορισμούς και ανταλλάγματα. Αφετέρου, υπάρχουν οι «υπό προϋποθέσεις» νόμοι της φιλοξενίας που ενώ θεσπίζουν ένα δικαίωμα και ένα καθήκον στη φιλοξενία ταυτόχρονα θέτουν όρους (πολιτικούς, δικαιικούς, ηθικούς), επιτάσσοντας ότι αυτό το δικαίωμα πρέπει να δίνεται με προϋποθέσεις, όπως, ότι πρέπει να υπάρχει κάποιος περιορισμός στο δικαίωμα εισόδου και διαμονής του ξένου.

Αν και οι δύο έννοιες της φιλοξενίας είναι ετερογενείς, μη αναγώγιμες η μία στην άλλη ταυτόχρονα ανακαλούν η μια την άλλη. Αυτό διότι, αφενός, η πολιτική ή ηθική δράση χρειάζεται να σχετίζεται με μια στιγμή απροϋπόθετης ή άπειρης ευθύνης, προκειμένου να μην αναχθεί στις απαιτήσεις της στιγμής, δηλαδή, πρέπει να βασίζεται σε μια υπερβατική αρχή επέκεινα των πραγματιστικών απαιτήσεων του συγκεκριμένου ιστορικο-κοινωνικό-πολιτικού πλαισίου. Αφετέρου, χωρίς τους υπό προϋποθέσεις νόμους ενός δικαιώματος και ενός καθήκοντος στη φιλοξενία, ο νόμος της απροϋπόθετης φιλοξενίας θα κινδύνευε να παραμείνει αναποτελεσματικός, ευσεβής πόθος, ουτοπία. Αυτή η ασυμμετρία μεταξύ της απροϋπόθετης και της υπό όρους φιλοξενίας διατηρεί τη φιλοξενία ως ένα διαρκές διακύβευμα, αφού κάθε συγκεκριμένο συμβάν δεξίωσης του άλλου δεν μπορεί παρά να υπολείπεται των απαιτήσεων του απροϋπόθετου νόμου της απεριόριστης φιλοξενίας. Η θέση που αναδύεται στο Περί φιλοξενίας και αντηχεί με αυξανόμενη δύναμη στο έργο των τελευταίων ετών του Ντερριντά πριν το θάνατό του είναι ότι η υπεύθυνη πολιτικο-ηθική δράση και απόφαση συνίσταται στην αναγκαιότητα μιας αδιάλειπτης διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε αυτές τις δύο ετερογενείς απαιτήσεις.

Πέμπτη 2Ιανουαρίου 201315.00 21.00’

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Κεντρικό κτήριο, Νέο Αμφιθέατρο Άλκης Αργυριάδης | Πανεπιστημίου 30- 10679 Αθήνα

14.30’-15.00’ |  Προσέλευση- Εγγραφές

Α΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΧιούμορ, αποδόμησηανάγνωση

Συντονιστής: Γεράσιμος ΚακολύρηςΛέκτορας  φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών, υπεύθυνος διοργάνωσης συνεδρίου

15.00’-15.30’ Χρήστος ΠαπαστυλιανόςΔρ.Νομικής, European University Institute, Φλωρεντία.

Derridκαι Arendγια τη διακήρυξη της ανεξαρτησίαςΤο παράδειγμα της διακήρυξης της Ελληνικής ανεξαρτησίας

15.30’-16.00|Θωμάς ΤσακαλάκηςΔιδάκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών

Το χιούμορ ως αποδομητικό εργαλείο στις μπεκετικές τραγικωμωδίες

16.00’-16.30|Γιάννης ΠαπαθεοδώρουΕπίκουρος καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Τα φαντάσματα του Μαρξ και η σκηνή της ανάγνωσης

16.30’-17.00|Διάλειμμα

Β΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΦιλοξενία

Συντονιστής: Θανάσης ΛάγιοςΔρ.Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών

17.00’-17.30Ιορδάνης ΚουμασίδηςΥποψήφιος Διδάκτορας Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.Συγγραφέας

JacqueDerrida– Δικαιοσύνη και Φιλοξενία ως συνθήκη του σύγχρονου πολιτικού

17.30’-18.00|Κωνσταντίνος ΗροδότουΥποψήφιος Διδάκτορας Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Paris8

Η φιλοξενία στον Derrida

18.00’-18.30|Γεράσιμος ΚακολύρηςΛέκτορας  φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών, υπεύθυνος διοργάνωσης συνεδρίου

Μερικά προβλήματα με την ντερριντιανή έννοια της φιλοξενίας

18.30’-19.00|Διάλειμμα

Γ΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΗθικήΦιλοξενίαΔώρο

Συντονιστής: Γιάννης ΣτάμοςΔρ. Φιλοσοφίας  Πανεπιστημίου Warwick

19.00’-19.30Μιχάλης ΠάγκαλοςΔιδάσκει φιλοσοφίας στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Από τη φαινομενολογία στην ηθικήτου δώρου

19.30’-20.00Ευτύχης ΠυροβολάκηςΔιδάσκει φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Πατρών

Η συγχώρηση ως επιορκίαμεταξύ της γλώσσας και της εμπειρίας

20.00’-20.30|Σπύρος ΚαλτσάςΔρ.Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου ParisIV-Sorbonne

Derridκαι Kant:Η απορητική διάστασητου “ως εάν” και οι“συνθήκες δυνατότητας” της υπευθυνότητας

20.30’-21.00|Βασιλική ΤσακίρηΔιδάσκει φιλοσοφία στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

MysteriutremendumKierkegaarκαι Derridσε διάλογο

Παρασκευή 25  Ιανουαρίου 201309.3017.00’

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Δ΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΔημοκρατίαΠολιτική ,Φασματικότητα

Συντονιστής: Άρης  ΣτυλιανούΕπίκουρος καθηγητής φιλοσοφίας, Α.Π.Θ.

09.30’-10.00Μελέτης  Λάμπρου,Υποψήφιος  Διδάκτορας  Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Politiquà venir: Ελευσόμενη δημοκρατία και Κομμουνισμός

10.00’-10.30|Γιώργος Γιαννακόπουλος,Υποψήφιος Διδάκτορας Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών

Μεταξύ ενδοβολής και ενσωμάτωσηςΗ γραφή,το πένθοςκαι το φάντασμα στη φιλοσοφία του JacqueDerrida

10.30’-11.00Γιώργος ΔαρεμάςΔρ.Κοινωνικής και Πολιτικής Θεωρίας Πανεπιστημίου Sussex,

Λέκτορας University of Indianapolis Athens-campus

Το φάντασμα  της δημοκρατίας και η ηθική της στη σκέψη του JacquesDerrida

11.00’-11.30|Θανάσης ΛάγιοςΔρ Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών

MarxDerridaΤο χρέος της επανάστασης και ο φόβος του φαντάσματος

11.30’-12.00| Διάλειμμα

Ε΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΜαρξισμός, Πολιτική,Κρίση

Συντονιστής: Ευτύχης ΠυροβολάκηςΔιδάσκει φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Πατρών.

12.00’-12.30Σπύρος ΜακρήςΔρ. Πολιτικών Επιστημών

Derridκαι Marx:μαρξική θεατρολογία και ο διανοούμενος ΆμλετΟ  μαρξισμός ως θεωρία της αποδόμησης στον 21ο αιώνα

12.30’-13.00|Λάμπρος ΦιλίππουΛέκτορας φιλοσοφίας, Αmerican College Κύπρου

Η εξάρθρωση του φαίνεσθαι από το φασματικό

13.00’-13.30Άρης ΣτυλιανούΕπίκουρος καθηγητής φιλοσοφίας,Α.Π.Θ.

JacqueDerridaμεταξύ ηθικής και πολιτικής;

13.30’-14.00Γιάννης ΣτάμοςΔρ. φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Warwick,

Τα Τέλη της ΚρίσηςΚριτική και Εξορκισμός

 

14.00’-15.00|Διάλειμμα

ΣΤ΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΑποδόμηση ηθικήΤέσσερις διαλέξεις στα γαλλικά

Συντονιστής: Γιάννης ΠρελορέντζοςΚαθηγη τής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

15.00’-15.30|Στέλιος ΒιρβιδάκηςΚαθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών(Μ.Ι.Θ.Ε)

Aποδόμηση και μη αποδομήσιμες ηθικές έννοιες

15.30’-16.00|Ελένη Φιλιππάκηδιδάκτωρ φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Cambridge

Ευπάθεια και φιλοσοφική αμηχανία:CorDiamonκαι ο JacqueDerrida

περί ζώων και ηθικής

16.00’-16.30Απόστολος ΛαμπρόπουλοςΑναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Κύπρου

Φιλοξενίασυγχώρεσηεπί τη ευκαιρία

16.30’-17.00Κωνσταντίνος  ΒΠρώϊμοςΔιδάσκει στο Πολυτεχνείο Κρήτης και στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Προσφιλή ερείπιαΑποδόμησηερμηνευτική βία κα ιμεταφορά στο έργο της ωριμότητας του JacqueDerrida

*Θα δοθούν τα κείμενα της εισήγησης στα ελληνικά

Παρασκευή 25  Ιανουαρίου 2013, 18.00’22.00’ Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών

Auditorium Theo Angelopoulos | Σίνα 31 -10680 Αθήνα

18.00’-19.00Προβολή ντοκιμαντέρ: Τα μονοπάτια της σκέψης: JacquesDerrida

19.00’-22.00Σκεπτόμενοι την κρίση μέσω του JacqueDerrida

Σύντομος χαιρετισμός OlivieDescotesΣύμβουλος Συνεργασίας και Μορφωτικής Δράσης,

Διευθυντής Γαλλικού Ινστιτούτου Ελλάδος

Σύντομος χαιρετισμός καθηγητή Θεοδοσίου ΠελεγρίνηΠρύτανης Πανεπιστημίου Αθηνών

1ηστρογγυλή τράπεζα

Συντονιστής| Χρήστος Γ. Λάζος, Συγγραφέας, μεταφραστής

MicheDeguyΟμότιμος καθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Paris8, ποιητής

MarCrepon,  Δ/ντής του Τμήματος Φιλοσοφίας της École Normale Supérieure

Σχολιασμός | Γκόλφω Μαγγίνη,Αναπληρώτρια καθηγήτρια φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

2η στρογγυλή τράπεζα

Συντονιστής| Δημήτρις ΒεργέτηςΨυχαναλυτής, συγγραφέας, εκδότης περιοδικού Αληthεια.

CharleRamondΚαθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Paris8

PierreYveQuivigerΚαθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Νίκαιας

Σχολιασμός |Βαγγέλης  Μπιτσώρης,  Συγγραφέας, μεταφραστής, Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθηνών

 

Παράλληλη Καλλιτεχνική Δράση «Η Μεταφορά του Τυφλού»

Εικαστικός Γεωργία Σαγρή, Επιμέλεια Σωζήτα Γκουντούνα Καλλιτεχνική Διεύθυνση: http://outoftheboxintermedia.org

 

*Είσοδος ελεύθερη–ταυτόχρονη μετάφραση

 

 

Σάββατο 2Ιανουαρίου 2013,09.3015.00’

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ζ΄ΣΥΝΕΔΡΙΑ:

ΦιλίανόμοςδημοκρατίαΤο Πανεπιστήμιο Αθηνών υποδέχεται

τρεις γάλλους φιλοσόφους

Συντονιστής: Γιώργος ΒέλτσοςΚαθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

09.30’-10.00MicheDeguyΟμότιμος καθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Paris8, ποιητής

Η φιλία του Derrida

10.00’-10.30|MarCreponΔιευθυντής του Τμήματος Φιλοσοφίας της École Normale Supérieure

Προτου νόμου”, ο Derridως αναγνώστης του Κάφκα

10.30’-11.00|CharleRamondΚαθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Paris 8

Τροχός της δημοκρατίας και Κράτη-αλήτες στον JacqueDerrida

11.00’-11.30|Διάλειμμα

*Είσοδος ελεύθερη–ταυτόχρονη μετάφραση

Η΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΔικαιοσύνηΝόμοςΕυθύνη

Συντονιστής: Βαγγέλης ΜπιτσώρηςΣυγγραφέας, μεταφραστής, Πάντειον Πανεπιστήμιο Αθηνών

11.30’-12.00|Μυρτώ ΡήγουΚαθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών

Προτου Νόμου”Από τονΚafkστον Derrida

12.00’-12.30|Γιώργος  ΞηροπαΐδηςΚαθηγητής φιλοσοφίας Ανώτατης  Σχολής Καλών Τεχνών

Η κριτική των νόμων.Ο Derridπερί δικαίου και δικαιοσύνης

12.30’13.00’|Στέφανος ΔημητρίουΑναπληρωτής καθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Ποια έννοια ηθικής κρίσης προϋποθέτει η ηθική φιλοσοφία του Derrida;

13.00’-13.30|Διάλειμμα

Θ΄ΣΥΝΕΔΡΙΑΑρχιτεκτονικήαρχείοαποδόμηση

Συντονιστής: Λάμπρος  ΦιλίππουΛέκτορας φιλοσοφίας, Αmerican College, Κύπρος

13.30’-14.00Τάκης ΚουμπήςΑρχιτέκτων, Διδάσκει στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών

Η ηθική διάσταση της αρχιτεκτονικής στη σκέψη του JacqueDerrida

14.00’-14.30Παναγιώτης  Παπαδόπουλος,  Δρ.Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου ParisX

Η έννοια του αρχείουμια μετακριτική

14.30’-15.00|Γιάννης ΠρελορέντζοςΚαθηγητής φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Όψεις της σχέσης με τον εαυτό και της σχέσης με τους άλλους στο έργο του Jacques Derrida

15.00’-15.30|Αριστείδης Μπαλτάς,Ομότιμος Καθηγητής φιλοσοφίας του Ε.Μ.Π.

Δικαιοσύνη και γραφή

15.30’-17.00’ Διάλειμμα

ΙΣΥΝΕΔΡΙΑΦαρμακεία, Αποδόμηση, Ποίηση

Συντονιστής: Κωνσταντίνος ΒΠρώϊμοςΔιδάσκει στο Πολυτεχνείο Κρήτηςκαι το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

17.00’-17.30|Τζίνα ΠαπαλεξίουΔρ.Φιλοσοφίας-Επιστημονική Συνεργάτης Τομέα Φιλοσοφίας Ε.Κ.Π.Α.

Φάρμακον και διαλεκτική στην Πλάτωνος Φαρμακεία του JacqueDerrida

17.30’-18.00|Στέφανος ΡοζάνηςΚαθηγητής φιλοσοφίας Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Η πλατωνική φαρμακεία και η ανάγνωση του Derrida

18.00’-18.30Γιώργος ΒέλτσοςΚαθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Checos’ è lpoesia?” Ο Derridκαι ο ποιητής

18.30’-19.00|Δημήτρης  Δημηρούλης,Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Η αποδόμηση του Derrida

19.00’-19.30|Διάλειμμα

ΚΣΥΝΕΔΡΙΑΨυχανάλυση,πολιτική, ηθική

Συντονιστής:Απόστολος ΛαμπρόπουλοςΑναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Κύπρου

19.30’-20.00|Ελένη Τζαβάρα,Ψυχολόγος-Ψυχαναλύτρια

Μετέωρο βήμα στο επέκεινα του “πέραν της αρχής της ηδονής”

20.00’-20.30|Χάρης ΡάπτηςΔρ.Φιλοσοφίας Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Ο Derridaο Lacaκαι το ερώτημα του ζώου

20.30’-21.00Δημήτρις ΒεργέτηςΨυχαναλυτής, Διευθυντής του περιοδικού Aληthεια

Συμβαντικές ρωγμέςDerridaBadiouLacan

 

Παράλληλη Καλλιτεχνική Δράση «Η Μεταφορά του Τυφλού»

Εικαστικός Γεωργία Σαγρή, Επιμέλεια Σωζήτα Γκουντούνα Καλλιτεχνική Διεύθυνση: http://outoftheboxintermedia.org

 

ΤΕΛΟΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

Ζακ Ντερριντά, «Οικονομίες της κρίσης» (1983)

Μπορείτε, με αφετηρία το πεδίο σας, αλλά χωρίς να περιοριστείτε σε αυτό, να μας εκθέσετε (σε δυο σελίδες) τί αναπαριστά για σας η ιδέα ότι ο σύγχρονος κόσμος βρίσκεται σε κρίση;

Σε πρώτο χρόνο – Όχι, αδύνατον, ιδίως σε δύο σελίδες. Αντιθέτως, είναι πολλές οι προκείμενες που θα έπρεπε να εξεταστούν στις ίδιες τις λέξεις της ερώτησης, σε κάθε μία από αυτές.

Σε δεύτερο χρόνο – Κι αν, πέρα από τους καλούς λόγους που μπορούμε πάντα να έχουμε για να μην απαντούμε σε λίγες γραμμές σε μια τέτοια ερώτηση, αυτό το επιχείρημα οικονομικού τύπου πρόδιδε ακριβώς την ουσία αυτής εδώ της «κρίσης»; Ενδεχομένως, πράγματι, δεν διαθέτουμε πλέον αξίωμα απαντητικού τύπου, ένα λόγο αρκετά σίγουρο για τη νομιμότητά του (θεμέλιο, αξιωματική, βεβαιότητα ή αλήθεια), που θα επέτρεπε μια απάντηση αξιωματικού τύπου, το τηλεγράφημα: «Με δυο λόγια, για να αποκρυπτογραφήσετε την κρίση, ερευνήστε σε αυτή την κατεύθυνση, ιδού ο μείζων κώδικας, ακολουθεί κείμενο».

Ωστόσο όμως, γνωρίζουμε. Οι κώδικες και τα προγράμματα, τα προλεγόμενα σε κάθε πιθανό λόγο περί κρίσης, μας παραείναι οικεία. Σε όλα τα «πεδία», μάλιστα: φιλοσοφία, ιστορία των πολιτισμών και των θρησκειών, πολιτική οικονομία, γεωστρατηγική του πολέμου, ιατρική, τεχνο-επιστήμες εν γένει κ.λπ. Ανεξάντλητα είναι τα ρητορικά μας σχήματα για το τέλος της φιλοσοφίας, για την ανικανότητα των ανθρωπιστικών επιστημών, συμπεριλαμβανομένης της ψυχανάλυσης, να θεμελιωθούν στις θεωρίες τους και τους θεσμούς τους, για την κάμψη των μαρξιστικών ή ανθρωπιστικών δογματισμών, και μαζί τους των πολιτικών ή θεολογικο-πολιτικών τους μοντέλων, για την επιστροφή του θρησκευτικού, στην αινιγματική και διασκορπισμένη δυναμική του, για τις ανεξέλεγκτες «τεχνολογικές μεταβολές» που δεν φαίνονται πλέον σύμμετρες με αυτό που ακόμα αποκαλούμε ηθική, πολιτική, κουλτούρα, οικολογία, οικονομία, για τις χειραγωγήσεις της «νομισματικής αστάθειας», την αδυναμία να διακρίνουμε μια πολιτική της επιστήμης από ένα στρατιωτικό σχεδιασμό, τη Δύση από το άλλο της, την Ευρώπη από τους άλλους της (τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία κ.λπ.), το νέο δι’ εαυτόν μιας περατής ανθρωπότητας που θα είχε εν τέλει επίγνωση της ικανότητάς της για ριζική αυτοκαταστροφή κ.λπ. Όλα αυτά και κάποια άλλα είναι αληθινά, βέβαια. Μας βοηθούν, όμως, να ονοματίσουμε ή να εντοπίσουμε το ολότελα μοναδικό στοιχείο του παρόντος μας;

Σε τρίτο χρόνο – Η «κρίση», αυτή εδώ, επηρεάζει μέσα στην ενδεχομενικότητά της καθεμία από τις λέξεις που μόλις χρησιμοποίησα: το όνομα, τον τόπο, τη μοναδικότητα, το «εμείς», το παρόν, το αυτό. Είμαστε χωρίς φωνή σε αυτό το σημείο, σε αυτήν τη στιγμή, την οξύτερη του παροξυσμού, όπου αυτή εδώ η κρίση δεν θυμίζει καμιά άλλη προηγούμενη. Τουλάχιστον, αυτό νομίζουμε ότι το αισθανόμαστε. Οι ερμηνείες δεν λείπουν, ούτε οι αναλογίες – έχουμε πληθώρα, εύστοχες αλλά ανεπαρκείς. Το κυριότερο, δεν γίνεται να συνδεθούν μεταξύ τους: δεν υπάρχει λόγος μοναδικός ή κυρίαρχος, σύστημα, ούτε διαδικασία διαιτησίας για να κριθεί η ενότητα ή η μοναδικότητα της εν λόγω κρίσης. Επομένως (μια και με ρωτάτε για το υποτιθέμενο «πεδίο» μου): δεν υπάρχει φιλοσοφία της κρίσης, ούτε καν κρίση της φιλοσοφίας. Θα αποτολμήσω, ευθύς, μια υπόθεση για το λόγο που η λέξη «κρίση» έχει εγκαταλείψει το φιλοσοφικό λεξιλόγιο μετά τον Βαλερύ και τον Χούσερλ. Ιδού η πιο αβυσσαλέα κρίση, η κρίση της κρίσης: δεν υπάρχει πλέον φιλοσοφία της κρίσης, όπου η φιλοσοφία θα ήταν ένα «πεδίο» ή μια θεμελιώδης οντολογία, ένας λόγος ικανός να κυριαρχήσει στην πολυμορφία των «περιοχών». Δεν θα υπήρχε έτσι πλέον «κόσμος», ακόμη λιγότερο «σημερινός κόσμος», του οποίου ο κοινός ορίζοντας θα επέτρεπε την οριοθέτηση μιας προσδιορίσιμης εμπειρίας και, ακολούθως, μιας ασφαλούς γνώσης (φιλοσοφικής, επιστημονικής, οικονομικο-πολιτικής). Η προσδοκία μιας τέτοιας ενότητας, η ίδια η γλώσσα της, μας φαίνεται απροσπέλαστη. Αυτό θα μας παρακινούσε να πούμε – και κάποιοι θα σκεφτούν ότι αυτό είναι το χειρότερο: δεν υπάρχει ίσως καν «κρίση του σύγχρονου κόσμου». Καθώς βρίσκεται με τη σειρά της σε κρίση, η έννοια της κρίσης θα αποτελούσε την υπογραφή του έσχατου συμπτώματος, τη σπασμωδική προσπάθεια διάσωσης ενός «κόσμου» που δεν κατοικούμε πλέον: δεν υπάρχει πλέον οίκος,* οικονομία, οικολογία, κατοικήσιμος τόπος στον οποίο αισθανόμαστε «σπίτι μας». Ακόμη μια προσπάθεια, μας λέει η λέξη της κρίσης – λέξη που μας είναι πράγματι οικεία· ακόμη μια προσπάθεια να διασώσουμε το λόγο ενός «κόσμου» που δεν μιλάμε πλέον ή που ακόμα τον μιλάμε, μερικές φορές με τρόπο ακόμα πιο φλύαρο, ωσάν σε αποικία εκπατρισμένων.

Σε τέταρτο χρόνο – Η «κρίση» της αξίας της «κρίσης» δεν μπορεί, επομένως, να είναι μια κρίση ανάμεσα σε άλλες. Θα ήθελα εδώ να λάβω υπόψη τους συγκεκριμένους όρους της ερώτησής σας. Εάν, όπως μόλις υπαινίχθηκα, δεν θα έπρεπε καν να μιλάμε για κρίση, υπάρχει ωστόσο, το λέτε, η «ιδέα ότι ο σημερινός κόσμος βρίσκεται σε κρίση».

Αυτή η «ιδέα» γνωρίζει την πιο μεγάλη εξάπλωση, έχει το θέατρό της, τη ρητορική της. Και, πράγματι, «αναπαριστά» – όπως σωστά το θυμίζετε, κάτι για τον καθένα από «εμάς». Εμάς; Θα έπρεπε ίσως να αναρωτηθούμε επίσης (κλασικό προαπαιτούμενο, αλλά πάντα απαραίτητο): Ποιός μιλά για κρίση; Ποιός μιλά για κρίση πιο πολύ αυτήν τη στιγμή; Πού; Σε ποιόν; Με ποιόν τρόπο; Εν όψει ποιών αποτελεσμάτων ή ποιών συμφερόντων; Παίζοντας με ποιες «αναπαραστάσεις»; Ποιά είναι τα άτομα, οι ομάδες συμφερόντων, οι χώρες που αρθρώνουν αυτόν το λόγο της κρίσης, επιμένουν σε αυτόν ή γαντζώνονται από αυτόν; Πελώριο μέλημα – δεν μπορούμε παρά μόνο να δείξουμε τον πυρήνα του. Ας μείνουμε στην πιο ασφαλή γενικότητα. Η «αναπαράσταση» της κρίσης και η ρητορική που οργανώνει έχουν πάντα τουλάχιστον αυτόν τον σκοπό: τον προσδιορισμό, με σκοπό τον περιορισμό, μιας σοβαρότερης και πιο ασαφούς απειλής, η οποία στην πραγματικότητα δεν έχει ούτε μορφή ούτε κανόνα. Τερατώδης απειλή, που κρατά, όμως, την επιθυμία σε εκκρεμότητα: απειλή για την επιθυμία. Με το να την προσδιορίζουμε ως κρίση, την τιθασεύουμε, την εξημερώνουμε, την εξουδετερώνουμε, εν ολίγοις, εντάσσουμε την απειλή σε μια οικονομία. Οικειοποιούμαστε το Πράγμα, το άσκεφτο καθίσταται το άγνωστο προς γνώσιν, αρχίζουμε να του δίνουμε μορφή, να διερευνάμε, να ελέγχουμε, να υπολογίζουμε, να προγραμματίζουμε. Ακυρώνουμε ένα μέλλον.

Σε πέμπτο χρόνο – Ποια είναι πράγματι τα χαρακτηριστικά μιας κρίσης, αυτά που την ορίζουν και της διασφαλίζουν κατ’ αυτόν τον τρόπο τη δύναμή της να οριοθετεί:

1. Μια κρίση είναι προσωρινή, τυχαία, ακατανόητη – σε σχέση, όμως, με μια ορισμένη τάξη. Αναστατώνει τους κανόνες, τους νόμους, τις νόρμες, αλλά μόνο για ορισμένο χρονικό διάστημα. Οφείλουμε να υποψιαστούμε ότι αυτή η αταξία έχει επιπτώσεις σε αυτό που είναι ουσιώδες (είναι ένα ουσιώδες ατύχημα!), αλλά χρειάζεται επίσης μια καθησυχαστική πίστη στο ρυθμό: «Δεν γίνεται τίποτα (τίποτα δεν μπορείτε να κάνετε!), αλλά δεν είναι παρά μια κρίση. Είναι πολύ σοβαρό αλλά θα περάσει». Δεν υπάρχει κρίση χωρίς κατάληξη, ακόμα και το χειρότερο (ο θάνατος ύστερα από μια καρδιακή κρίση, ο παγκόσμιος πόλεμος ύστερα από την οικονομική κρίση) εξακολουθεί να παραμένει μια κατάληξη. Αυτό που λειτουργεί καθησυχαστικά είναι ότι δεν υπάρχουν παρά μόνο δύο πιθανές λύσεις.

2. Διότι ένα αποτέλεσμα κρίσης εμφανίζεται ως τέτοιο, και μιλάμε γι’ αυτό, εντός μιας «δυαδικής» κατάστασης. Η απόφαση εδώ είναι βεβαίως αδύνατη, αλλά η αδυνατότητα και η αδυναμία δεν αντλούν το «κριτικό» τους νόημα παρά μόνο από τον ορίζοντα κάποιας αναμενόμενης απόφασης. Κρίσις:1κρίση, επιλογή, απόφαση. Κρίση: μια στιγμή κατά την οποία η κρίσις* εμφανίζεται (είναι ή ονομάζεται) αδύνατη, σε σχέση, όμως, με μια αναμενόμενη κρίσις*, με μια αναγκαία κρίση, επιλογή κι απόφαση μεταξύ δύο. Η κρίση δεν είναι απλώς κάτι μη υπολογίσημο, είναι το ανυπολόγιστο ως στιγμή του υπολογισμού, το μη αποφασίσιμο που εξακολουθεί να καθορίζεται ως σχέση ενός βουλητικού υποκειμένου με μια δυνατή απόφαση, με έναν υπολογισμό με τον οποίο προτίθεται να λογαριάσει. «Προς το παρόν, ας παραδεχθούμε την αδυναμία μας, αλλά θα έπρεπε να μπορούμε να αποφασίζουμε, να κυριαρχούμε, να προγραμματίζουμε», κ.λπ. Παράδοξη αποποίηση, βουλησιαρχικός σπασμός, που μπορεί να φτάσει μέχρι το σημείο να καταστεί ο τέτανος μιας κουλτούρας. Αυτός ο διπλός λόγος αφήνει χώρο σε όλων των ειδών τις πανουργίες. Αλλά η διττή του διάσταση, οι αφοπλιστικές στρατηγικές του ή χειρονομίες του δεν είναι δυνατές παρά μόνο σε έναν «κόσμο» που ρυθμίζεται από τις αξίες της κρίσης, της βούλησης, της απόφασης, της τεχνο-επιστημονικής διαύγειας. Ικανότητα, βουλησιαρχία, γνώση και τεχνογνωσία, κυριαρχία του υποκειμένου επί των σύγχρονων ζητημάτων, παραγωγισμός [productivisme], εν ολίγοις, ολόκληρη η τεχνο-μεταφυσική νεωτερικότητα έξω από την οποία δεν θα είχε κανένα νόημα να μιλάμε για «κρίση».

Σε έκτο χρόνο – Η νεωτερικότητα του λόγου-περί-κρίσης θα μπορούσε να είναι, επομένως, δυτική. Απ’ άκρη σ’ άκρη, αλλά σύμφωνα με μια παράδοξη λογική. Αυτή η λογική δεν αποδεικνύει πράγματι ούτε την ενότητα, ούτε την ύπαρξη της Δύσης. Η κρίση, ό,τι ονομάζεται έτσι, «αναπαριστά» ένα τυχαίο συμβάν της Δύσης, αυτό που συμβαίνει σ’ αυτήν, στο υποκείμενό της. Όμως ένα ουσιώδες τυχαίο συμβάν που απαιτεί από την πλευρά του την επιστήμη, τη συνείδηση και τη βούληση, εξωθώντας, εν τέλει, τη Δύση σε μια περισυλλογή εαυτού, που ίσως δεν έχει λάβει ποτέ χώρα.

Πρόκειται πράγματι για την «ενότητα» της Δύσης και της λεγόμενης δυτικής φιλοσοφίας: υπήρξε άραγε αυστηρά ποτέ κάποια τέτοια «ενότητα»; Το ερώτημα αυτό δεν εμποδίζει το λόγο της κρίσης να συνεισφέρει ή να αναφέρεται σε αυτό το δυτικό σχέδιο και υποκείμενο. Όπως και στον παροξυσμό του. Aυτό ακόμη κι αν τα συμφέροντα πολλών δυτικών υπο-συνόλων είναι σε πόλεμο ή επιχειρούν να διευθετήσουν κατά διαφορετικό τρόπο τις κρίσιμες συνέπειες του ανταγωνισμού. Λέγοντας «κρίση», επικαλούμαστε το υποκείμενο της Ευρώπης, το ανακαλούμε στον εαυτό του, στην ενότητά του, στην «ελευθερία» του, όπως έκανε ο Βαλερύ στο τέλος του Η κρίση του Πνεύματος (1919), τη στιγμή που μιλάει ακριβώς για το «Ευρωπαϊκό πνεύμα» και για μια «diminutio capitis της Ευρώπης».

Αυτό ήταν πριν από την κρίση του 29. Μετέπειτα, στα χρόνια του 30, αυτό που ονομάζεται έκτοτε Η Κρίση… του Χούσερλ μιλά επίσης για την «κρίση της ευρωπαϊκής ανθρωπότητας», την «κρίση των ευρωπαϊκών επιστημών» κι αυτό για άλλη μια φορά από την άποψη της υπερβατολογικής ελευθερίας του υποκειμένου: αποφασιστική επιστροφή στο ξεχασμένο νόημα και το κρυμμένο θεμέλιο της τεχνο-επιστημονικής αντικειμενικότητας, συνειδητοποίηση, επανενεργοποίηση της απαρχής, αφύπνιση, ουσιωδώς βουλησιαρχική Selbstbesinnung. Πρόκειται για τη σωτηρία της φιλοσοφίας, της οποίας η καθολικότητα αναγγέλλεται πάντα μέσα από την απαρχή και το τέλος* του ευρωπαϊκού Λόγου. Αλλά μόλις κάποιος διερευνήσει ή υπερβεί αυτό το αξιωματικό μόρφωμα (υποκείμενο/αντικείμενο, κρίση, απόφαση, βούληση, συνείδηση, ικανότητα), τότε το πλέον ανησυχητικό του Πράγματος δεν εμφανίζεται πια σε μια σκηνή της κρίσης. Μου φαίνεται συνεπώς ότι ο Χάιντεγκερ, για παράδειγμα, ακόμη κι αν τη χρησιμοποιούσε, δεν θα είχε δώσει ποτέ έμφαση στη λέξη «κρίση» – κάποτε την επανεισάγουν λαθραία οι μεταφραστές του. Ό,τι διαβάζουμε σε αυτά τα «μεγάλα κείμενα», το αποκρυπτογραφούμε επίσης στον πολιτικό λόγο των δυτικών δημοκρατιών. Αυτός ο λόγος προσπαθεί απελπισμένα να εντοπίσει την κρίση σε ένα ή δύο τομείς. Αν δεν βρίσκεται «στο κεφάλι σας», είναι ανέκκλητα οικονομική. Και παρά την ουσιώδη αδυναμία ή ανικανότητα που θα εμπόδιζε την υπέρβασή της προς το παρόν (διότι τα ελατήρια της κρίσης θα μπορούσαν να ήταν αμιγώς οικονομικά, μόνο αν η οικονομία ήταν μια αυστηρά προσδιορίσιμη περιοχή – και δεν είναι), η απορρύθμιση θα ενέπιπτε πάλι, κατά τρόπο αξιωματικό, σε μια τεχνογνωσία, στην κρίση, στη βούληση, στην απόφαση. Εκτός αυτού, μέσα στα ασαφή όρια της οικονομίας, η λεγόμενη παγκόσμια κρίση σηματοδοτεί, ίσως, μια ισχυρή κίνηση αυτορρύθμισης του παγκόσμιου καπιταλισμού. Παραπέμπω, στο σημείο αυτό, στον τίτλο του άρθρου του Claude Julien, «Τα οφέλη της κρίσης» (Monde diplomatique, Ιούλιος 1983). Είτε πετύχει, είτε όχι, η οικονομία αυτής της αυτορύθμισης υπαγορεύει ως ένα βαθμό, όλες τις χειρονομίες «προκειμένου να βγούμε από την κρίση» ακόμη κι αν αυτές οι χειρονομίες μας επιτρέπουν να προαισθανθούμε μια άλλη λογική, ένα πέραν της οικονομικής κρίσης: επί παραδείγματι, συνθήματα, όπως «η πολιτική ενάντια στον οικονομισμό, ειδικά στην μονεταριστική του μορφή» ή «πολιτισμός προκειμένου να βγούμε από την κρίση». Δεν μπορούμε άραγε να μεταθέσουμε σε όλα τα «πεδία» αυτόν τον παράδοξο υπολογισμό, αυτή την οικονομία των «οφελών της κρίσης»; Δευτερεύοντα οφέλη, αναμφίβολα, αλλά πάντα καλοδεχούμενα. Προκειμένου να κρατήσουμε σε κάποια απόσταση, προκειμένου να διατηρήσουμε σε εκκρεμότητα κάτι πιο μακρινό ή υπερβολικά κοντινό, κάτι ταυτόχρονα πιο παλιό και πιο νέο από την κρίση, πιο τρομακτικό αλλά και πιο προκλητικό, για να μην πω πιο ενδιαφέρον.

Jacques Derrida, « Economies de la crise », La Quinzaine littéraire, no 399, Αύγουστος 1983, σσ. 4-5.

Ευχαριστούμε τον κ. Maurice Nadeau, δ/ντή του περιοδικού LaQuinzainelittéraire, για την άδεια που μας παραχώρησε να μεταφράσουμε και να δημοσιεύσουμε το παρόν κείμενο.

Μετάφραση: Κωνσταντίνος Ηροδότου

Επιμέλεια: Γεράσιμος Κακολύρης

1 Ελληνικά στο κείμενο.

Διοργάνωση συνεδρίου

Τομέας φιλοσοφίας, Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής,Ψυχολογίας,ΕΚΠΑ

Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος

Χώρος διεξαγωγής συνεδρίου:

Εθνικόκαι Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Κεντρικό κτήριο,Νέο Αμφιθέατρο Άλκης Αργυριάδης|Πανεπιστημίου 30-10679 Αθήνα

www.ppp.uoa.gr

Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών

Auditorium Theo Angelopoulos|Σίνα31-10680Αθήνα-2103398600|www.ifa.gr

1 Ελληνικά στο κείμενο.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s